Informacje i wydarzenia

Kiedyś butelki oddawaliśmy do skupu. Czy PRL miał lepszy sposób na odzyskiwanie szkła?

Puste butelki i słoiki były kiedyś warte pieniądze. Dziś cenny surowiec tracimy na ogromną skalę.

Skup butelek w czasach PRL był nieodłączną częścią codziennego życia. Puste opakowania odkładano w kuchniach, piwnicach i komórkach, a później zanoszono do punktów skupu. Dla jednych był to sposób na odzyskanie kilku złotych, dla innych okazja do dorobienia do domowego budżetu. Dziś, mimo nowoczesnych technologii i rozbudowanego systemu segregacji odpadów, Polska wciąż traci setki tysięcy ton szkła opakowaniowego. Czy rozwiązania sprzed kilkudziesięciu lat mogą pomóc współczesnej gospodarce?

Butelka miała swoją wartość

Charakterystyczny stukot szkła w siatkach, skrzynki ustawione przed sklepem, kolejka do okienka skupu i ekspedientka sprawdzająca, czy przyniesione butelki nadają się do przyjęcia. Dla wielu Polaków wychowanych w czasach PRL to obrazy doskonale znane.

Szklane opakowania miały wówczas wymierną wartość. Skupowano nie tylko butelki po napojach alkoholowych, piwie czy wodach mineralnych, lecz także wybrane słoiki i inne opakowania wykorzystywane przez przemysł spożywczy.

Gospodarka centralnie planowana zmagała się z niedoborami surowców, opakowań i możliwości produkcyjnych. Ponowne wykorzystanie istniejącej butelki oznaczało mniejsze zapotrzebowanie na nowe szkło, a dla przemysłu możliwość ograniczenia części kosztów.

System zwrotu opakowań funkcjonował zresztą jeszcze przed powstaniem PRL. Już w 1934 roku wprowadzono przepisy zobowiązujące detalicznych sprzedawców do przyjmowania określonych butelek zwrotnych. Rozwinięty później w Polsce Ludowej skup był więc kontynuacją znacznie starszej praktyki gospodarczej.

W latach 50. butelki zwrotne stanowiły, według opracowań historycznych, około 80 proc. wszystkich butelek wykorzystywanych w Polsce. W przypadku niektórych alkoholi obowiązywało nawet oddawanie pustego opakowania przy zakupie kolejnego produktu.

Drugie życie słoika i kieszonkowe ze skupu

Dla dzieci i młodzieży zbieranie butelek bywało sposobem na zdobycie własnych pieniędzy. Puste opakowania pozostawiane po rodzinnych uroczystościach lub zbierane w najbliższym otoczeniu można było wymienić na gotówkę.

Skup butelek w PRL – archiwalny cennik skupu szklanych butelek i słoików oraz zdjęcie punktu skupu opakowań.

Słoiki również znajdowały nabywców. Przydatne były szczególnie te o kształtach i pojemnościach odpowiadających potrzebom zakładów przetwórstwa spożywczego.

Nie każde opakowanie przyjmowano jednak równie chętnie. Liczyły się kolor, pojemność, stan techniczny, a czasem nawet obecność lub brak etykiety.

Bywało, że punkt skupu przyjmował butelkę o pojemności 0,75 litra, lecz odmawiał przyjęcia niemal identycznej o pojemności 0,7 litra. Zdarzały się także sklepy, które jednego dnia wymagały etykiet, a innego przyjmowały wyłącznie opakowania bez nich.

Nie brakowało absurdów. W opracowaniach historycznych opisano nawet przypadki, gdy cena uzyskiwana za pusty słoik była na tyle wysoka, że sprzyjała spekulacji całymi partiami produktów.

Z dzisiejszej perspektywy może to brzmieć zabawnie, ale wówczas oznaczało realne zakłócenia w zaopatrzeniu i funkcjonowaniu handlu.

System PRL nie był idealny

Choć znacząca część opakowań wracała do obiegu, skup nie zawsze działał sprawnie. Brakowało skrzynek transportowych, magazynów oraz możliwości szybkiego odbierania butelek. Zdarzało się, że klienci odwiedzali po kilka punktów, ponieważ jedne były zamknięte, a inne odmawiały przyjęcia szkła.

Problemem była również higiena.

Historyczne relacje i dokumenty wskazują, że część zwracanych butelek wykorzystywano wcześniej do przechowywania olejów, paliw lub innych substancji chemicznych. W pierwszych dekadach PRL mycie opakowań nie zawsze odbywało się z zastosowaniem odpowiednich urządzeń.

Dopiero rozwój mechanicznych linii myjących poprawiał możliwości bezpiecznego ponownego napełniania butelek.

To ważna lekcja: sam zwrot opakowania nie wystarcza. Potrzebny jest sprawny, bezpieczny i ekonomicznie uzasadniony system jego dalszego wykorzystania.

Od skupu butelek do kolorowych pojemników

Po transformacji gospodarczej Polska stopniowo przechodziła od rozbudowanego obrotu opakowaniami zwrotnymi do rynku zdominowanego w wielu segmentach przez opakowania jednorazowe.

Rozwijała się produkcja tworzyw sztucznych, rosła oferta handlowa, a konsumenci coraz częściej wybierali produkty niewymagające zwrotu opakowania do sklepu. W przypadku szkła coraz większe znaczenie zyskiwał recykling, czyli przetwarzanie zużytych opakowań na surowiec do wytwarzania nowych produktów.

W odróżnieniu od ponownego użycia butelki, która po umyciu może zostać ponownie napełniona, recykling wymaga jej rozdrobnienia, oczyszczenia i przetopienia.

W Polsce upowszechniły się pojemniki przeznaczone do selektywnej zbiórki odpadów. Obecnie podstawowym kolorem oznaczającym szkło opakowaniowe jest zielony. W niektórych miejscach stosuje się również oddzielne zbieranie szkła bezbarwnego i kolorowego.

Ale jak pokazują najnowsze analizy, sama segregacja nie gwarantuje jeszcze skutecznego odzysku surowca.

Ponad 440 tysięcy ton szkła pozostaje niewykorzystanych

Według raportu „Nowy biznesplan dla szkła 2026–2030”, opracowanego przez Fundację City OK na zlecenie Rekopol Organizacja Odzysku Opakowań, Polska traci rocznie ponad 440 tys. ton szkła opakowaniowego, które zamiast zostać poddane recyklingowi, trafia na składowiska.

Krajowe huty produkują rocznie około 1,7–1,8 mln ton szkła opakowaniowego. Jednocześnie, według raportu, poziom recyklingu tego rodzaju opakowań wyniósł w Polsce w 2025 roku 65,7 proc.

Do 2030 roku wymagany unijny poziom recyklingu szkła opakowaniowego ma wynosić 75 proc.

Problem nie sprowadza się wyłącznie do zachowań konsumentów. Ogromne znaczenie ma sposób zbierania, transportowania i przygotowywania szkła do ponownego przetworzenia.

Dlaczego szkło bezbarwne powinno być zbierane oddzielnie?

Jedną z najważniejszych rekomendacji przedstawionych przez ekspertów jest powrót do rozdzielania szkła według kolorów.

Prof. Wojciech Piontek z Akademii Górniczo-Hutniczej wskazuje, że blisko 80 proc. szkła wprowadzanego na polski rynek stanowi szkło bezbarwne. Tymczasem w wielu miejscach zbiera się je razem ze szkłem kolorowym.

To oznacza konieczność późniejszego rozdzielania surowca w zakładach przetwarzania.

Nowoczesne instalacje potrafią sortować szkło, jednak szczególnie drobne fragmenty sprawiają trudności. Powstają dodatkowe koszty, a część materiału nie nadaje się do wykorzystania zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem.

Autorzy raportu rekomendują więc powrót do dwóch podstawowych pojemników: białego na szkło bezbarwne i zielonego na szkło kolorowe.

Podobne rozwiązania funkcjonują między innymi w Austrii, Niemczech, Belgii i Czechach.

Szkła nie powinno się rozgniatać

Kolejny problem dotyczy transportu. Według analiz około 60 proc. odpadów ze szkła opakowaniowego zbiera się w Polsce do worków, natomiast około 40 proc. do pojemników.

Część szkła odbierana jest przez tradycyjne śmieciarki wyposażone w mechanizmy zgniatające. Tymczasem drobno pokruszone szkło jest trudniejsze do oczyszczenia i rozdzielenia na kolory. Problem stanowią także domieszki ceramiki, kamieni i innych materiałów, które mogą zakłócać późniejsze procesy technologiczne.

Eksperci rekomendują stosowanie specjalnych pojemników typu dzwon oraz samochodów wyposażonych w hydrauliczne urządzenia dźwigowe, które umożliwiają opróżnianie pojemników bez dodatkowego zgniatania zawartości.

To rozwiązanie mniej efektowne niż automatyczny punkt skupu, lecz potencjalnie bardzo ważne dla jakości odzyskiwanego surowca.

System kaucyjny wrócił. Ale nie obejmuje wszystkich butelek

Od 1 października 2025 roku w Polsce działa ogólnokrajowy system kaucyjny. Obejmuje on określone opakowania po napojach: plastikowe butelki o pojemności do 3 litrów, metalowe puszki do 1 litra oraz szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra.

Kaucja wynosi odpowiednio 50 groszy za opakowania plastikowe i metalowe oraz 1 zł za szklane butelki wielokrotnego użytku.

Opakowania oznaczone symbolem systemu kaucyjnego można zwracać w uczestniczących punktach bez konieczności przedstawiania paragonu. Nie oznacza to jednak, że każda szklana butelka stała się opakowaniem kaucyjnym.

Jednorazowe szklane opakowania po napojach, a także słoiki po żywności, zasadniczo pozostają poza ogólnokrajowym systemem kaucyjnym. Powinny trafiać do odpowiednich pojemników na szkło opakowaniowe. To rozróżnienie jest kluczowe dla oceny skuteczności obecnych rozwiązań.

Co warto odzyskać z dawnych praktyk?

Historia PRL pokazuje, że skuteczny obieg opakowań potrzebuje przede wszystkim odpowiedniej organizacji i ekonomicznej zachęty.

Warto rozważyć szersze wykorzystanie opakowań wielokrotnego użytku tam, gdzie ich zwrot, mycie i ponowne napełnianie są bezpieczne oraz uzasadnione środowiskowo.

Drugą lekcją jest dostępność punktów odbioru. Mieszkaniec powinien mieć możliwość wygodnego oddania opakowania bez konieczności szukania odpowiedniego sklepu lub pokonywania znacznych odległości.

Trzecią jest ekonomiczna wartość surowca. Jeśli system sprawia, że oddawanie opakowań się opłaca, łatwiej zachęcić konsumentów do ich zwrotu.

Nie warto natomiast przywracać uznaniowych zasad skupu, ograniczeń dotyczących przyjmowanych opakowań czy rozwiązań, które przerzucają na mieszkańców problemy logistyczne przedsiębiorstw.

Także automatyczne objęcie kaucją wszystkich jednorazowych szklanych opakowań wymagałoby dokładnej analizy. Szkło jest ciężkie i kruche, a rozbudowany system jego transportowania do placówek handlowych mógłby generować wysokie koszty.

W przypadku szkła jednorazowego bardziej efektywna może być poprawa zbiórki komunalnej niż rozciąganie systemu kaucyjnego na kolejne rodzaje opakowań.

Największa zmiana może zacząć się od zwykłego pojemnika

Historia zatoczyła koło, choć niezupełnie w sposób, jakiego moglibyśmy oczekiwać.

W PRL butelki trafiały do skupu przede wszystkim dlatego, że były potrzebne gospodarce i przedstawiały wartość materialną. Dzisiaj ich odzyskiwanie uzasadniają dodatkowo wymagania środowiskowe, koszty energii oraz potrzeba ograniczania zużycia surowców pierwotnych.

W obu przypadkach najważniejszy pozostaje ten sam mechanizm: szkło nie powinno kończyć swojego życia po jednokrotnym wykorzystaniu.

Być może więc przyszłość odzyskiwania szkła w Polsce nie zależy od kolejnego skomplikowanego rozwiązania, lecz od pozornie prostych zmian: oddzielnych pojemników na szkło bezbarwne i kolorowe, krótszej drogi do punktu zbiórki oraz transportu, który nie niszczy wartościowego surowca.

Kiedyś pusta butelka oznaczała kilka złotych w kieszeni. Dziś może oznaczać oszczędności dla całej gospodarki. Pod warunkiem że nauczymy się traktować ją jak surowiec, a nie jak odpad.

Źródła: MKiŚ, UE, Newseria, Business Insider, Birofilia.